CÀNG HIỂU NHIỀU, TẠI SAO TA CÀNG ÍT CHẮC CHẮN?
Nhận thức và điều kiện của kết luận.
Có những điều ta từng tin rất chắc khi mới làm nghề, rồi chính kinh nghiệm khiến ta nghi ngờ.
Khi mới học một lĩnh vực, cảm giác tiến bộ thường gắn với việc có thêm câu trả lời. Ta học một nguyên tắc, một phương pháp, một tiêu chuẩn và bắt đầu nhìn thấy trật tự trong thứ trước đây rất mơ hồ. Nhưng khi làm đủ lâu, một điều ngược lại có thể xảy ra, càng có nhiều kinh nghiệm, ta càng nhìn thấy nhiều ngoại lệ.
Một giải pháp rất đúng ở dự án này lại không phù hợp với dự án khác. Một không gian được đánh giá cao bởi kiến trúc sư có thể bị người sử dụng sửa lại ngay sau khi vào ở. Một nguyên tắc mà một thời đại xem là tiến bộ lại có thể bị thế hệ sau chất vấn. Lúc ấy, hiểu biết không còn chỉ là tích lũy câu trả lời mà còn là nhận ra những điều kiện khiến một câu trả lời có hiệu lực.
Điều này không đồng nghĩa với việc mọi thứ đều tương đối và không còn đúng sai. Một kết cấu vẫn phải đứng. Một phòng vẫn có thể quá nóng. Một lối thoát hiểm vẫn có thể nguy hiểm. Có những sự kiện có thể kiểm chứng và có những giới hạn vật lý không phụ thuộc sở thích của chúng ta. Nhưng bên cạnh đó là một vùng rất rộng của phán đoán, bao nhiêu riêng tư là đủ, mật độ nào là hợp lý, khoảng trống nào là đẹp, thành phố nên ưu tiên xe hay người đi bộ, một công trình nên tồn tại bao lâu. Những câu hỏi ấy luôn chứa giá trị và bối cảnh.
Có thể vì thế cần phân biệt ba tầng thường bị trộn vào nhau. Một: điều có thể đo được. Hai: cách ta đánh giá điều đó. Ba: ý nghĩa mà con người gắn vào nó. “Căn phòng rộng 20 m2” là một mô tả. “20 m2 là đủ” là một phán đoán. “Tôi cảm thấy bình yên trong căn phòng này” là một trải nghiệm. Ba câu đều có thể đúng nhưng chúng không thuộc cùng một loại sự thật.
Trong nghề thiết kế, nhầm lẫn giữa các tầng này dễ tạo ra sự chắc chắn giả. Ta có thể lấy một tiêu chuẩn đo lường rồi biến nó thành tiêu chuẩn sống. Hoặc ngược lại, lấy một trải nghiệm cá nhân rồi coi nó như quy luật chung. Có lẽ trưởng thành trong tư duy không phải là bỏ hết nguyên tắc, mà là biết rõ nguyên tắc nào thuộc về vật lý, nguyên tắc nào là kinh nghiệm, và nguyên tắc nào chỉ là sở thích đã được lặp lại đủ lâu để trông giống chân lý.
Một ví dụ đơn giản, cửa kính lớn có thể đem lại ánh sáng và tầm nhìn tuyệt vời trong một bối cảnh. Ở bối cảnh khác, cùng giải pháp đó gây nóng, chói, thiếu riêng tư hoặc tăng phụ thuộc vào điều hòa. Cửa kính không đúng cũng không sai. Câu trả lời nằm trong một mạng điều kiện, hướng nắng, khí hậu, lớp vỏ, vận hành, thói quen sử dụng và cả giá trị mà người dùng dành cho tầm nhìn.
Khi nhìn như vậy, câu hỏi nghề nghiệp thay đổi. Ta ít hỏi “giải pháp tốt nhất là gì? và nhiều hơn, giải pháp này tốt trong điều kiện nào, cho ai, trong bao lâu và với cái giá nào?. Sự bất định không làm quyết định yếu đi, ngược lại, nó buộc quyết định trở nên có trách nhiệm hơn, vì ta không còn được phép ẩn sau một công thức phổ quát.
Nhưng nếu mỗi kết luận đều gắn với vị trí quan sát và điều kiện của nó, thì một công trình có thể có bao nhiêu sự thật cùng lúc?
