PHONG CÁCH ĐỂ LÀM GÌ?
Lịch sử, điều kiện và ngôn ngữ hình thức
Một mái ngói có thể được gọi là Địa Trung Hải, nhưng điều gì khiến nó thực sự thuộc về nơi đó?
Trong thực hành kiến trúc, phong cách là một từ rất tiện. Chỉ cần nói “Địa Trung Hải”, “Nhật đương đại”, “Art Deco” hay “Modern”, hàng loạt hình ảnh lập tức xuất hiện trong đầu. Nó giúp kiến trúc sư và khách hàng giao tiếp nhanh. Nhưng chính sự tiện lợi ấy đôi khi khiến ta tưởng rằng phong cách là một vật thể có sẵn, chỉ cần lựa chọn rồi áp lên dự án.
Nếu nhìn lại lịch sử, nhiều ngôn ngữ kiến trúc xuất hiện không phải vì ai đó ngồi xuống và quyết định tạo ra một style mới. Chúng hình thành từ vật liệu có sẵn, kỹ thuật xây dựng, tôn giáo, khí hậu, tổ chức xã hội và những giới hạn của thời đại. Mái dốc, hiên sâu, sân trong, cửa nhỏ hay tường dày từng là những phản ứng rất cụ thể với mưa, nắng, gió, nhiệt độ và cách sống. Sau nhiều thế hệ, những phản ứng ấy dần trở thành thứ chúng ta nhận ra như một bản sắc.
Kiến trúc Gothic chẳng hạn, không hẳn là cửa nhọn và kính màu. Đằng sau hình thức là kỹ thuật kết cấu, một cấu trúc tôn giáo và một quan niệm về sự siêu việt. Modernism cũng không hẳn là tường trắng và cửa kính lớn, nó gắn với công nghiệp hóa, vật liệu mới, sản xuất hàng loạt và một niềm tin mạnh mẽ vào tiến bộ. Khi tách hình thức khỏi điều kiện đã sản sinh ra nó, ta vẫn có thể tạo nên một công trình đẹp, nhưng ý nghĩa của hình thức đã thay đổi.
Điều này đặc biệt rõ trong thời đại toàn cầu hóa. Một villa ở vùng nhiệt đới có thể mang dáng vẻ Tuscan, một khách sạn miền núi có thể gợi Nhật Bản, một nhà hàng ở châu Á có thể mang tinh thần Paris đầu thế kỷ XX. Đây không phải là sai. Con người luôn vay mượn, trao đổi và tái diễn giải văn hóa. Vấn đề thú vị hơn là, khi một ngôn ngữ được đưa sang bối cảnh mới, điều gì được giữ lại, điều gì được thay đổi, và tại sao?
Một mái ngói terracotta ở Địa Trung Hải từng liên quan tới vật liệu, kỹ thuật và khí hậu. Khi đặt nó ở một nơi khác, nó có thể trở thành biểu tượng về một lối sống mà người sử dụng mong muốn, nghỉ dưỡng, cũ kỹ vừa đủ, chậm rãi, gắn với cảnh quan. Khi ấy, phong cách không còn mô phỏng quá khứ, nó đang hoạt động như một hệ ký hiệu. Người ta mua không chỉ hình thức, mà mua câu chuyện mà hình thức ấy gợi ra.
Có thể vì thế, câu hỏi “phong cách để làm gì?” đáng quan tâm hơn “phong cách nào đẹp?”. Trong một dự án, phong cách có thể giúp tạo sự quen thuộc, truyền đạt địa vị, kết nối với lịch sử, tạo khác biệt thương mại, hoặc đơn giản thỏa mãn một sở thích cá nhân. Những mục tiêu này không giống nhau. Nếu không biết mình đang dùng phong cách để làm gì, kiến trúc rất dễ trở thành một bộ trang phục được mặc lên sau khi phần còn lại đã hoàn thành.
Điều này cũng không dẫn tới kết luận rằng hình thức nên luôn là hệ quả thụ động của công năng. Đôi khi một hình thức mới mở ra những cách sống mới. Đôi khi biểu tượng chính là công năng. Một đền thờ, một đài tưởng niệm hay một cửa hàng flagship không thể được hiểu chỉ qua hiệu quả sử dụng. Hình thức có quyền chủ động, nhưng nó càng thú vị hơn khi ta nhận ra những lực nào đang đẩy nó xuất hiện.
Và nếu phong cách là một ngôn ngữ của giá trị hơn là một lớp trang trí độc lập, thì có lẽ ngay cả thứ chúng ta gọi là “sang trọng” cũng cần được nhìn lại.