AI SẼ TIẾP TỤC THIẾT KẾ CÔNG TRÌNH SAU CHÚNG TA?
Thời gian, biến đổi và một câu hỏi chưa cần kết thúc.
Ngày khánh thành không phải ngày kết thúc đời sống của một công trình.
Ngày khánh thành thường được xem như điểm kết thúc của một dự án. Bản vẽ hoàn tất, công trình được bàn giao, ảnh chụp được thực hiện và kiến trúc sư chuyển sang việc khác. Nhưng đối với công trình, nó chỉ là ngày đầu tiên của một đời sống dài hơn rất nhiều.
Sau đó, người sử dụng bắt đầu chỉnh sửa. Họ đặt thêm ghế, che rèm, bỏ một món đồ, chuyển bàn ăn, trồng cây, treo ảnh. Một phòng ngủ trở thành phòng làm việc. Phòng trẻ em thành phòng khách. Gia đình có thêm người rồi ít người đi. Một khoảng sân từng trống dần đầy bóng cây. Vật liệu phai màu, bề mặt có vết xước, gỗ sẫm lại, đá có dấu thời tiết. Kiến trúc bắt đầu thoát khỏi hình ảnh hoàn hảo của ngày bàn giao.
Nếu xem mọi thay đổi này là sự xuống cấp so với thiết kế ban đầu, ta đang giả định rằng trạng thái hoàn hảo của công trình là trạng thái mà kiến trúc sư kiểm soát nhiều nhất. Nhưng cũng có thể nhìn theo hướng khác, chính quá trình sử dụng mới khiến công trình trở thành một phần của đời sống. Một chiếc ghế bị mòn ở đúng nơi người ta thường ngồi có thể kể câu chuyện mà một bức ảnh mới hoàn thiện không thể có.
Thời gian cũng đặt lại nhiều quyết định của người thiết kế. Một cây nhỏ trong bản vẽ sau hai mươi năm có thể trở thành thành phần quan trọng nhất của sân. Một vật liệu từng bị đánh giá là quá thô có thể già đi rất đẹp. Một chi tiết thời thượng có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời. Không phải mọi thứ đều có thể dự báo, và có lẽ không phải mọi thứ đều cần được dự báo.
Ở đây xuất hiện một câu hỏi về quyền tác giả. Kiến trúc sư thiết kế công trình, nhưng chủ nhà, người vận hành, thợ bảo trì, cây cối, thời tiết, kinh tế và các thế hệ sau đều tiếp tục “thiết kế” nó theo những cách khác. Nếu vậy, kiến trúc có phải một tác phẩm hoàn chỉnh hay một cấu trúc mở mà nhiều tác nhân cùng viết tiếp?
Câu hỏi này không có một đáp án áp dụng cho mọi loại công trình. Có những kiến trúc cần được bảo tồn rất nghiêm ngặt vì giá trị lịch sử. Có những nơi chỉ sống được khi người sử dụng có quyền thay đổi. Có công trình được thiết kế cho một chức năng rất cụ thể, có công trình cần khả năng chuyển đổi lâu dài. Điều đáng quan tâm có lẽ không phải chọn một phía, mà là nhận ra ta đang quyết định mức độ đóng và mở nào cho tương lai.
Sau mười câu hỏi, tôi không thấy cần thiết phải đi đến một tuyên ngôn về kiến trúc. Ngược lại, mỗi câu hỏi dường như chỉ mở thêm một lớp. Từ hình thức đi vào đời sống. Từ đời sống đi vào quan hệ xã hội. Từ quan hệ xã hội đi vào lịch sử, kinh tế và quyền lực. Rồi từ đó quay ngược trở lại người quan sát và hỏi chính mình đang nhìn thế giới bằng chiếc kính nào.
Có lẽ một cách giữ tư duy sống không phải là tránh hình thành quan điểm. Ta vẫn cần quan điểm để hành động. Nhưng ta có thể giữ nó đủ linh hoạt để nó còn khả năng bị sửa bởi trải nghiệm mới, bởi người khác và bởi chính những hậu quả mà ta chưa từng dự đoán.
Vì vậy, thay vì kết thúc series bằng câu “kiến trúc là gì?”, tôi muốn giữ lại một câu khác, một câu có thể hỏi lại sau mỗi vài năm làm nghề: Điều gì đang khiến tôi hiểu kiến trúc theo cách tôi đang hiểu nó hôm nay? Nếu vị trí của tôi thay đổi, thời đại thay đổi hoặc tôi nhìn vấn đề bằng đôi mắt của một người khác, điều gì trong cách hiểu ấy sẽ còn nguyên, và điều gì sẽ phải thay đổi?
